Wynagrodzenie za korzystanie z kapitału — czy bank może go żądać po unieważnieniu umowy?

Na czym polegało roszczenie banków

Konstrukcja opierała się na następującym rozumowaniu: skoro umowa jest nieważna, kredytobiorca przez lata korzystał z cudzych pieniędzy bez podstawy prawnej, a zatem powinien zapłacić za tę korzyść. Wysokość roszczenia banki wyliczały najczęściej według stawek rynkowych kredytu złotowego za cały okres kredytowania. W praktyce oznaczało to kwoty rzędu kilkudziesięciu, a niekiedy kilkuset tysięcy złotych, przedstawiane kredytobiorcom jako realne ryzyko związane z wystąpieniem na drogę sądową.

Rozstrzygnięcie Trybunału Sprawiedliwości UE

W wyroku z 15 czerwca 2023 roku w sprawie C-520/21 Trybunał odniósł się do tego zagadnienia jednoznacznie. Stwierdził, że dyrektywa 93/13/EWG stoi na przeszkodzie temu, aby bank domagał się od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot wypłaconego kapitału. Uzasadnienie oparto na zasadzie skuteczności ochrony konsumenta oraz na funkcji odstraszającej dyrektywy: przedsiębiorca stosujący nieuczciwe warunki umowne nie może czerpać z tego korzyści ekonomicznej, a możliwość dochodzenia dodatkowego wynagrodzenia pozbawiałaby sankcję nieważności jej odstraszającego charakteru.

Kancelaria prowadzi sprawy frankowe, reprezentując kredytobiorców również w postępowaniach wszczynanych przez banki po stwierdzeniu nieważności umowy.

Asymetria ochrony i jej uzasadnienie

Warto odnotować, że Trybunał odniósł się także do sytuacji odwrotnej, wskazując, iż konsument może dochodzić od banku roszczeń wykraczających poza zwrot zapłaconych rat. Ta asymetria bywa przedstawiana jako niesprawiedliwa, jednak wynika ona wprost z konstrukcji ochrony konsumenckiej. Dyrektywa 93/13/EWG nie służy wyrównywaniu pozycji stron, lecz przywróceniu równowagi naruszonej przez przedsiębiorcę, który sformułował i narzucił nieuczciwe warunki umowne. Sankcja pozbawiona dolegliwości nie spełniałaby swojej funkcji prewencyjnej.

Roszczenie o waloryzację kapitału

Po wyroku z 2023 roku część banków zmieniła strategię, występując zamiast tego z roszczeniem o waloryzację wypłaconego kapitału — z powołaniem na spadek siły nabywczej pieniądza w okresie od wypłaty kredytu. Trybunał odniósł się również do tej konstrukcji, wskazując w kolejnych orzeczeniach, że dyrektywa sprzeciwia się przyznaniu bankowi waloryzacji świadczenia z powodu zmiany siły nabywczej pieniądza. Argumentacja pozostaje ta sama: dopuszczenie takiego roszczenia niweczyłoby odstraszający skutek sankcji nieważności.

Pozwy banków o zwrot kapitału

Odrębną kwestią, której powyższe rozstrzygnięcia nie eliminują, są powództwa banków o zwrot samego kapitału. Bank ma prawo dochodzić zwrotu kwoty faktycznie wypłaconej i takie powództwa są wytaczane, niekiedy równolegle do sprawy z powództwa kredytobiorcy. Obrona w takich postępowaniach opiera się przede wszystkim na zarzucie przedawnienia roszczenia banku oraz na oświadczeniu o potrąceniu z wierzytelnością kredytobiorcy o zwrot wpłaconych rat. Sądy uwzględniają przy tym świadczenia już spełnione przez kredytobiorcę, co w wielu sprawach prowadzi do oddalenia powództwa banku.

Co to oznacza dla decyzji o pozwie

Argument o wynagrodzeniu za korzystanie z kapitału nie powinien dziś stanowić przeszkody w podjęciu decyzji o wystąpieniu na drogę sądową. Nie oznacza to jednak, że kredytobiorca po stwierdzeniu nieważności umowy nie ma wobec banku żadnych zobowiązań — obowiązek zwrotu otrzymanego kapitału pozostaje aktualny i stanowi element rozliczenia stron. Różnica polega na tym, że rozliczenie ogranicza się do kwoty nominalnej, bez dodatkowych świadczeń na rzecz banku.

Szczegółowy opis tego, jak wygląda prowadzenie spraw frankowych, znajduje się na stronie kancelarii. Jeżeli rozważasz wystąpienie przeciwko bankowi lub otrzymałeś od niego pozew o zwrot kapitału, skontaktuj się z kancelarią i umów bezpłatną analizę dokumentów.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy prawnej. W celu uzyskania profesjonalnej pomocy prawnej prosimy o kontakt z kancelarią.